Türkiye Cumhuriyeti 103 yaşında

Türkiye Cumhuriyeti, 29 Ekim 1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) Cumhuriyet'in ilan edilmesiyle yeni yönetim biçimine kavuştu. Milli Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından kurulan yeni devletin yönetim şekli, Atatürk'ün önderliğinde gerçekleştirilen anayasa değişikliğiyle resmen belirlendi. Cumhuriyet'in ilanının 103'üncü yıl dönümünde, Türkiye'nin kuruluşuna uzanan tarihi süreç yeniden gündeme geliyor.

CUMHURİYET'E GİDEN YOL NASIL BAŞLADI?

Cumhuriyet'in temelleri, Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele döneminde atıldı. Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya zaferin ardından kurulacak yönetimin Cumhuriyet olacağını ifade etti. Ancak dönemin koşulları nedeniyle bu düşüncesini bir süre kamuoyuyla paylaşmadı.

23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla millet egemenliğine dayalı yeni yönetimin temelleri güçlendi. Milli Mücadele'nin başarıya ulaşması ve 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanmasıyla Türkiye'nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınması, yeni devletin kuruluş sürecinde önemli aşamalar oldu.

13 Ekim 1923'te Ankara'nın başkent ilan edilmesinin ardından devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesi gündeme geldi. 27 Ekim'de İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası ve yeni hükümetin kurulamamasıyla yaşanan siyasi bunalım, yönetim sisteminde değişiklik yapılmasını hızlandırdı.

ÇANKAYA KÖŞKÜ'NDE TARİHİ KARAR

28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü'nde düzenlenen akşam yemeğinde bir araya getirdi. Toplantıya İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey'in de aralarında bulunduğu isimler katıldı.

Yemek sırasında Cumhuriyet'in ilan edilmesi kararını arkadaşlarıyla paylaşan Atatürk, bu tarihi anı daha sonra Nutuk'ta anlattı.

Atatürk'ün Nutuk'ta yer verdiği “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, Türkiye'nin yönetim biçiminin değişeceğini haber veren tarihi ifadelerden biri oldu.

Toplantının ardından Atatürk ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası'nda değişiklik yapılmasını öngören kanun teklifini hazırladı. Böylece Çankaya Köşkü'nde alınan karar, ertesi gün TBMM'de görüşülecek anayasal düzenlemenin temelini oluşturdu.

CUMHURİYET 29 EKİM 1923'TE İLAN EDİLDİ

29 Ekim 1923'te TBMM, Cumhuriyet'in ilanına ilişkin tarihi görüşmeler için toplandı. Meclis arşivlerinde yer alan bilgilere göre oturum saat 18.00'de başladı. Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan teklif, milletvekillerinin görüşüne sunuldu.

Görüşmelerin ardından 1921 Anayasası'nda değişiklik yapılarak “Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti Cumhuriyet'tir” hükmü kabul edildi.

Saat 20.30'da yapılan oylamada, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Karar, Meclis'te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı.

Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte devletin yönetim biçimi resmen belirlenirken, milli egemenlik anlayışı anayasal güvenceye kavuştu.

ATATÜRK, TÜRKİYE CUMHURİYETİ'NİN İLK CUMHURBAŞKANI SEÇİLDİ

Cumhuriyet'in ilanının ardından cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmada Milli Mücadele'nin önemine ve yeni devletin geleceğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Atatürk, sözlerini “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” ifadesiyle tamamladı.

İlk hükümeti kurma görevi İsmet Paşa'ya verilirken, Fethi Bey de TBMM Başkanlığına seçildi. Böylece Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte yeni devletin yönetim yapısının oluşturulmasında önemli bir aşama tamamlandı.

29 EKİM NASIL MİLLİ BAYRAM OLDU?

Cumhuriyet'in ilanı, 29 Ekim 1923 gecesi ve ertesi gün yurdun çeşitli bölgelerinde kutlandı. 26 Ekim 1924'te yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet'in ilanının 101 pare top atışı ve düzenlenecek etkinliklerle kutlanması kararlaştırıldı.

19 Nisan 1925'te kabul edilen düzenlemeyle 29 Ekim, milli bayram olarak kabul edildi ve 1925 yılından itibaren Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanmaya başlandı.

Türkiye Cumhuriyeti'nin 103'üncü kuruluş yıl dönümünde, Milli Mücadele'nin ardından bağımsız bir devletin kurulmasını sağlayan tarihi karar bir kez daha anılıyor. Atatürk'ün Çankaya Köşkü'nde dile getirdiği “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü ise Cumhuriyet'in kuruluş sürecinin simge ifadeleri arasındaki yerini koruyor.